इतिहास - पाठ ७: स्वराज्याचा कारभार (प्रश्नपेढी)
१. एका वाक्यात उत्तरे लिहा:
- छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जमीन महसुलाची व्यवस्था लावण्यासाठी कोणत्या कर्तबगार अधिकाऱ्यावर जबाबदारी सोपवली होती?
- 'अमात्य' या अष्टप्रधान मंडळातील मंत्र्याचे मुख्य काम काय होते?
- स्वराज्याच्या लढाऊ आरमाराचे प्रमुख अधिकारी कोण होते?
- किल्ल्यावरील धान्याची कोठी आणि युद्धसाहित्याची व्यवस्था पाहणारा अधिकारी कोणता?
- जंजिऱ्याच्या सिद्दीला शह देण्यासाठी महाराजांनी राजापुरीसमोर कोणता सागरी किल्ला बांधला?
२. योग्य पर्याय निवडून रिकाम्या जागा भरा:
- अष्टप्रधान मंडळात राज्यकारभार चालवणे व जिंकलेल्या प्रदेशाची व्यवस्था पाहण्याचे काम __________ (प्रधान / सचिव / सेनापती) यांच्याकडे होते.
- महाराजांच्या आरमारात गुराब, गलबत आणि __________ (पाल / नाव / जहाजी) ही प्रमुख लढाऊ जहाजे होती.
- सिंधुदुर्ग किल्ल्याच्या पायाभरणीसाठी महाराजांनी __________ (पाच खंडी शिसे / दगड / तांबे) ओतण्याची व्यवस्था केली होती.
- 'ज्याच्याजवळ __________ त्याचा समुद्र' हे तत्त्व शिवरायांनी ओळखले होते (आरमार / सैन्य / किल्ले).
३. अष्टप्रधान मंडळाचा तक्ता पूर्ण करा:
| अ.क्र. | मंत्र्याचे नाव | पद | मुख्य काम |
|---|---|---|---|
| १. | मोरो त्रिंबक पिंगळे | प्रधान | राज्यकारभार चालवणे |
| २. | रामचंद्र नीलकंठ मुजुमदार | अमात्य | राज्याचा जमाखर्च पाहणे |
| ३. | अण्णाजी दत्तो | सचिव | सरकारी आज्ञापत्रे तयार करणे |
| ४. | दत्ताजी त्रिंबक वाकनिस | मंत्री | पत्रव्यवहार सांभाळणे |
| ५. | हंबीरराव मोहिते | सेनापती | सैन्याची व्यवस्था व राज्यरक्षण |
| ६. | रामचंद्र त्रिंबक डबीर | सुमंत | परराज्यांशी संबंध ठेवणे |
| ७. | निराजी रावजी | न्यायाधीश | न्यायदान करणे |
| ८. | मोरेश्वर पंडितराव | पंडितराव | धार्मिक व्यवहार पाहणे |
४. कारणे लिहा:
- शिवरायांनी अष्टप्रधान मंडळाची स्थापना केली.
- कारण: स्वराज्याचा विस्तार झाल्यानंतर राज्यकारभाराच्या सोयीसाठी आणि विविध खात्यांचा कारभार शिस्तबद्ध रीतीने चालवण्यासाठी महाराजांनी आठ खात्यांचे 'अष्टप्रधान मंडळ' नियुक्त केले.
- छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आरमार उभे केले.
- कारण: भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील पोर्तुगीज, सिद्दी व इंग्रज वखारवाले स्वराज्याच्या विस्तारात अडथळा आणत होते; किनारपट्टीच्या रक्षणासाठी आणि समुद्रावर वर्चस्व ठेवण्यासाठी महाराजांनी आरमार उभारले.
५. थोडक्यात उत्तरे लिहा:
-
शिवरायांचे शेतीविषयक धोरण स्पष्ट करा.
- महाराजांनी अण्णाजी दत्तो यांच्यावर जमीन महसुलाची जबाबदारी सोपवली.
- ठरवून दिलेल्या रकमेपेक्षा जास्त महसूल गोळा न करण्याची ताकीद अधिकाऱ्यांना दिली.
- अतिवृष्टी किंवा दुष्काळ पडल्यास शेतसारा व करांमध्ये सूट दिली जायची आणि शेतकऱ्यांना बैलजोड्या, नांगर व बी-बियाणे पुरवले जात असे.
-
शिवराय हे केवळ सत्ताधीश नसून प्रजाहितदक्ष राज्यकर्ते होते, हे स्पष्ट करा.
- महाराजांचा मुख्य उद्देश प्रजेला स्वतंत्र बनवणे आणि स्वातंत्र्याचा खरा आनंद मिळवून देणे हा होता.
- प्रजेच्या हिताची सर्वांगीण काळजी घेणे, जिंकलेल्या प्रदेशांचे संरक्षण करणे आणि रयतेवर अन्याय होऊ न देणे यावर त्यांचा भर होता.