इतिहास इयत्ता ७ वी : पाठ १ - इतिहासाची साधने (प्रश्नपेढी)
१. योग्य पर्याय निवडा / रिकाम्या जागी योग्य शब्द लिहा:
- इतिहास हा शब्द 'इति + ह + आस' असा तयार झालेला असून त्याचा अर्थ 'असे घडले' असा होतो.
- व्यक्ती, समाज, स्थळ आणि काळ हे चार घटक इतिहासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
- तांब्याच्या पत्र्यावर कोरलेल्या लेखांना ताम्रपट असे म्हणतात.
- तंजावर येथील बृहदीश्वर मंदिराच्या परिसरातील शिलालेख हा इतिहासलेखनाचा फार महत्त्वाचा पुरावा मानला जातो.
- सम्राट अकबराच्या नाण्यांवर राम-सीतेचे चित्र तर हैदरअलीच्या नाण्यांवर शिव-पार्वतीची प्रतिमा कोरलेली आढळते.
२. एका वाक्यात उत्तरे लिहा:
- इतिहास म्हणजे काय?
- भूतकाळात घडलेल्या घटनांची कालक्रमानुसार, शास्त्रशुद्ध आणि पद्धतशीर दिलेली माहिती म्हणजे इतिहास होय.
- इतिहासाची मुख्य तीन साधने कोणती?
- भौतिक साधने, लिखित साधने आणि मौखिक साधने ही इतिहासाची तीन मुख्य साधने आहेत.
- किल्ल्यांचे प्रमुख प्रकार कोणते?
- गिरिदुर्ग, वनदुर्ग, जलदुर्ग आणि भुईकोट हे किल्ल्यांचे चार प्रमुख प्रकार आहेत.
- ताम्रपट म्हणजे काय?
- तांब्याच्या पत्र्यावर कोरलेल्या ऐतिहासिक लेखांना 'ताम्रपट' म्हणतात.
- पेशव्यांच्या काळातील नाण्यांवर कोणत्या भाषांचा वापर आढळतो?
- पेशव्यांच्या काळातील नाण्यांवर अरेबिक किंवा पर्शियन भाषेचा वापर आढळतो.
३. संकल्पना स्पष्ट करा:
- भौतिक साधने:
- भूतकाळातील वस्तू, वास्तू किंवा त्यांचे अवशेष यांना इतिहासाची भौतिक साधने म्हणतात. यामध्ये किल्ले, नाणी, शिलालेख, ताम्रपट, स्मारके (समाधी, कबर, वीरगळ) आणि जुन्या इमारतींचा समावेश होतो.
- लिखित साधने:
- तत्कालीन विविध लिपींची वळणे, भूर्जपत्रे, ग्रंथ, पोथ्या, राजाज्ञा, आज्ञापत्रे, तवारीख, बखरी आणि परदेशी प्रवाशांची प्रवासवर्णने यांसारख्या साहित्याला लिखित साधने म्हणतात.
- मौखिक साधने:
- लोकपरंपरेत ओव्या, लोकगीते, पोवाडे, कहाण्या, कथा आणि मिथके यांद्वारे एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे मौखिक रूपाने संक्रमित झालेल्या साहित्याला मौखिक साधने म्हणतात.
४. गटातील वेगळा शब्द शोधून लिहा:
- भौतिक साधने, लिखित साधने, अलिपिबद्ध साधने, मौखिक साधने
- उत्तर: अलिपिबद्ध साधने
- स्मारके, नाणी, लेणी, कथा
- उत्तर: कथा
- भूर्जपत्रे, मंदिरे, ग्रंथ, चित्रे
- उत्तर: मंदिरे
- ओव्या, तवारीख, कहाण्या, मिथके
- उत्तर: तवारीख
५. कारणे लिहा / थोडक्यात उत्तरे लिहा:
- शिलालेख हा इतिहासलेखनाचा अत्यंत विश्वसनीय पुरावा मानला जातो.
- कारण: शिलालेख हे दगड किंवा भिंतीवर कोरलेले असतात; त्यातून तत्कालीन भाषा, लिपी, राज्यकारभार आणि समाजजीवन यांची अचूक व अस्सल माहिती मिळते.
- ऐतिहासिक साधनांचे मूल्यमापन करणे का आवश्यक असते?
- कारण: आपल्याला मिळालेली ऐतिहासिक माहिती एकांगी, विसंगत किंवा अतिरंजित असण्याची शक्यता असते. त्यामुळे साधनांचा अस्सलपणा, लेखकाचा तटस्थपणा व निःपक्षपातीपणा तपासूनच त्यांचा वापर करणे गरजेचे असते