स्वराज्याचा कारभार ७वी

---

इतिहास - पाठ ७: स्वराज्याचा कारभार (प्रश्नपेढी)

१. एका वाक्यात उत्तरे लिहा:

1. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जमीन महसुलाची व्यवस्था लावण्यासाठी कोणत्या कर्तबगार अधिकाऱ्यावर जबाबदारी सोपवली होती?
2. 'अमात्य' या अष्टप्रधान मंडळातील मंत्र्याचे मुख्य काम काय होते?
3. स्वराज्याच्या लढाऊ आरमाराचे प्रमुख अधिकारी कोण होते?
4. किल्ल्यावरील धान्याची कोठी आणि युद्धसाहित्याची व्यवस्था पाहणारा अधिकारी कोणता?
5. जंजिऱ्याच्या सिद्दीला शह देण्यासाठी महाराजांनी राजापुरीसमोर कोणता सागरी किल्ला बांधला?

---

२. योग्य पर्याय निवडून रिकाम्या जागा भरा:

1. अष्टप्रधान मंडळात राज्यकारभार चालवणे व जिंकलेल्या प्रदेशाची व्यवस्था पाहण्याचे काम __________ (प्रधान / सचिव / सेनापती) यांच्याकडे होते.
2. महाराजांच्या आरमारात गुराब, गलबत आणि __________ (पाल / नाव / जहाजी) ही प्रमुख लढाऊ जहाजे होती.
3. सिंधुदुर्ग किल्ल्याच्या पायाभरणीसाठी महाराजांनी __________ (पाच खंडी शिसे / दगड / तांबे) ओतण्याची व्यवस्था केली होती.
4. 'ज्याच्याजवळ __________ त्याचा समुद्र' हे तत्त्व शिवरायांनी ओळखले होते (आरमार / सैन्य / किल्ले).

---

३. अष्टप्रधान मंडळाचा तक्ता पूर्ण करा:

अ.क्र.	मंत्र्याचे नाव	पद	मुख्य काम
१.	मोरो त्रिंबक पिंगळे	प्रधान	राज्यकारभार चालवणे
२.	रामचंद्र नीलकंठ मुजुमदार	अमात्य	राज्याचा जमाखर्च पाहणे
३.	अण्णाजी दत्तो	सचिव	सरकारी आज्ञापत्रे तयार करणे
४.	दत्ताजी त्रिंबक वाकनिस	मंत्री	पत्रव्यवहार सांभाळणे
५.	हंबीरराव मोहिते	सेनापती	सैन्याची व्यवस्था व राज्यरक्षण
६.	रामचंद्र त्रिंबक डबीर	सुमंत	परराज्यांशी संबंध ठेवणे
७.	निराजी रावजी	न्यायाधीश	न्यायदान करणे
८.	मोरेश्वर पंडितराव	पंडितराव	धार्मिक व्यवहार पाहणे

---

४. कारणे लिहा:

1. शिवरायांनी अष्टप्रधान मंडळाची स्थापना केली.
   • कारण: स्वराज्याचा विस्तार झाल्यानंतर राज्यकारभाराच्या सोयीसाठी आणि विविध खात्यांचा कारभार शिस्तबद्ध रीतीने चालवण्यासाठी महाराजांनी आठ खात्यांचे 'अष्टप्रधान मंडळ' नियुक्त केले.
2. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आरमार उभे केले.
   • कारण: भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील पोर्तुगीज, सिद्दी व इंग्रज वखारवाले स्वराज्याच्या विस्तारात अडथळा आणत होते; किनारपट्टीच्या रक्षणासाठी आणि समुद्रावर वर्चस्व ठेवण्यासाठी महाराजांनी आरमार उभारले.

---

५. थोडक्यात उत्तरे लिहा:

1. शिवरायांचे शेतीविषयक धोरण स्पष्ट करा.

   • महाराजांनी अण्णाजी दत्तो यांच्यावर जमीन महसुलाची जबाबदारी सोपवली.
   • ठरवून दिलेल्या रकमेपेक्षा जास्त महसूल गोळा न करण्याची ताकीद अधिकाऱ्यांना दिली.
   • अतिवृष्टी किंवा दुष्काळ पडल्यास शेतसारा व करांमध्ये सूट दिली जायची आणि शेतकऱ्यांना बैलजोड्या, नांगर व बी-बियाणे पुरवले जात असे.

2. शिवराय हे केवळ सत्ताधीश नसून प्रजाहितदक्ष राज्यकर्ते होते, हे स्पष्ट करा.

   • महाराजांचा मुख्य उद्देश प्रजेला स्वतंत्र बनवणे आणि स्वातंत्र्याचा खरा आनंद मिळवून देणे हा होता.
   • प्रजेच्या हिताची सर्वांगीण काळजी घेणे, जिंकलेल्या प्रदेशांचे संरक्षण करणे आणि रयतेवर अन्याय होऊ न देणे यावर त्यांचा भर होता.

---

इतिहासाची साधने ७वीइयत्ता ७ वी इतिहास विषयातील **'पाठ १. इतिहासाची साधने'** या पाठावर आधारित सविस्तर व सर्वसमावेशक प्रश्नपेढी खालीलप्रमाणे आहे: --- ### **इतिहास इयत्ता ७ वी : पाठ १ - इतिहासाची साधने (

---

इतिहास इयत्ता ७ वी : पाठ १ - इतिहासाची साधने (प्रश्नपेढी)

१. योग्य पर्याय निवडा / रिकाम्या जागी योग्य शब्द लिहा:

1. इतिहास हा शब्द 'इति + ह + आस' असा तयार झालेला असून त्याचा अर्थ 'असे घडले' असा होतो.
2. व्यक्ती, समाज, स्थळ आणि काळ हे चार घटक इतिहासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
3. तांब्याच्या पत्र्यावर कोरलेल्या लेखांना ताम्रपट असे म्हणतात.
4. तंजावर येथील बृहदीश्वर मंदिराच्या परिसरातील शिलालेख हा इतिहासलेखनाचा फार महत्त्वाचा पुरावा मानला जातो.
5. सम्राट अकबराच्या नाण्यांवर राम-सीतेचे चित्र तर हैदरअलीच्या नाण्यांवर शिव-पार्वतीची प्रतिमा कोरलेली आढळते.

---

२. एका वाक्यात उत्तरे लिहा:

1. इतिहास म्हणजे काय?
   • भूतकाळात घडलेल्या घटनांची कालक्रमानुसार, शास्त्रशुद्ध आणि पद्धतशीर दिलेली माहिती म्हणजे इतिहास होय.
2. इतिहासाची मुख्य तीन साधने कोणती?
   • भौतिक साधने, लिखित साधने आणि मौखिक साधने ही इतिहासाची तीन मुख्य साधने आहेत.
3. किल्ल्यांचे प्रमुख प्रकार कोणते?
   • गिरिदुर्ग, वनदुर्ग, जलदुर्ग आणि भुईकोट हे किल्ल्यांचे चार प्रमुख प्रकार आहेत.
4. ताम्रपट म्हणजे काय?
   • तांब्याच्या पत्र्यावर कोरलेल्या ऐतिहासिक लेखांना 'ताम्रपट' म्हणतात.
5. पेशव्यांच्या काळातील नाण्यांवर कोणत्या भाषांचा वापर आढळतो?
   • पेशव्यांच्या काळातील नाण्यांवर अरेबिक किंवा पर्शियन भाषेचा वापर आढळतो.

---

३. संकल्पना स्पष्ट करा:

1. भौतिक साधने:
   • भूतकाळातील वस्तू, वास्तू किंवा त्यांचे अवशेष यांना इतिहासाची भौतिक साधने म्हणतात. यामध्ये किल्ले, नाणी, शिलालेख, ताम्रपट, स्मारके (समाधी, कबर, वीरगळ) आणि जुन्या इमारतींचा समावेश होतो.
2. लिखित साधने:
   • तत्कालीन विविध लिपींची वळणे, भूर्जपत्रे, ग्रंथ, पोथ्या, राजाज्ञा, आज्ञापत्रे, तवारीख, बखरी आणि परदेशी प्रवाशांची प्रवासवर्णने यांसारख्या साहित्याला लिखित साधने म्हणतात.
3. मौखिक साधने:
   • लोकपरंपरेत ओव्या, लोकगीते, पोवाडे, कहाण्या, कथा आणि मिथके यांद्वारे एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे मौखिक रूपाने संक्रमित झालेल्या साहित्याला मौखिक साधने म्हणतात.

---

४. गटातील वेगळा शब्द शोधून लिहा:

1. भौतिक साधने, लिखित साधने, अलिपिबद्ध साधने, मौखिक साधने
   • उत्तर: अलिपिबद्ध साधने
2. स्मारके, नाणी, लेणी, कथा
   • उत्तर: कथा
3. भूर्जपत्रे, मंदिरे, ग्रंथ, चित्रे
   • उत्तर: मंदिरे
4. ओव्या, तवारीख, कहाण्या, मिथके
   • उत्तर: तवारीख

---

५. कारणे लिहा / थोडक्यात उत्तरे लिहा:

1. शिलालेख हा इतिहासलेखनाचा अत्यंत विश्वसनीय पुरावा मानला जातो.
   • कारण: शिलालेख हे दगड किंवा भिंतीवर कोरलेले असतात; त्यातून तत्कालीन भाषा, लिपी, राज्यकारभार आणि समाजजीवन यांची अचूक व अस्सल माहिती मिळते.
2. ऐतिहासिक साधनांचे मूल्यमापन करणे का आवश्यक असते?
   • कारण: आपल्याला मिळालेली ऐतिहासिक माहिती एकांगी, विसंगत किंवा अतिरंजित असण्याची शक्यता असते. त्यामुळे साधनांचा अस्सलपणा, लेखकाचा तटस्थपणा व निःपक्षपातीपणा तपासूनच त्यांचा वापर करणे गरजेचे असते

कलाशिक्षण 6 .वी

---

शिक्षकांसाठी तोंडी मूल्यमापन तक्ता (Rubric Summary)

१. घटकनिहाय गुणविभागणी (३० गुण)

अ.क्र.	कला घटक (Disciplines)	प्रश्न क्रमांक	एकूण गुण
१	दृश्यकला (Visual Arts)	प्रश्न १ ते ९	७ गुण
२	रंगमंच / नाट्य (Theatre)	प्रश्न १० ते १६	७ गुण
३	संगीत (Music)	प्रश्न १७ ते २३	८ गुण
४	नृत्य व हालचाल (Dance & Movement)	प्रश्न २४ ते ३०	८ गुण
कुल	एकूण तोंडी मूल्यमापन	३० प्रश्न	३० गुण

---

२. गुणवत्तेनुसार मूल्यमापन निकष (Performance Criteria)

• उत्कृष्ट (A Grade: ८१% - १००%): संकल्पनांची पूर्ण स्पष्टता, आत्मविश्वासपूर्ण व ओघवती भाषा, प्रात्यक्षिक बारकाव्यांचे अचूक ज्ञान.
• चांगला (B Grade: ६१% - ८०%): संकल्पनांची योग्य माहिती, सुस्पष्ट संवाद, कला प्रकारांची सामान्य माहिती.
• समाधानकारक (C Grade: ४१% - ६०%): मूलभूत सोप्या प्रश्नांची उत्तरे, विचारल्यावर संकोचत उत्तर देणे.
• सुधारणा आवश्यक (D Grade: ४०% पेक्षा कमी): संकल्पना समजण्यात अडचणी, प्रचंड संकोच किंवा उत्तर न देणे

गचक अंधारी ७ वी

 विभाग १: एका वाक्यात उत्तरे लिहा**

1. **सदाचा कोणता व्यवसाय होता?**  

   **उत्तर:** सदाचा गाडगी व मडकी बनवून ती बाजारात विकण्याचा व्यवसाय होता.

2. **सदाच्या मुलाचे नाव काय होते?**  

   **उत्तर:** सदाच्या मुलाचे नाव गजानन (गज्या) होते.

3. **वादळी पावसाच्या तडाख्यातून वाचण्यासाठी वाघाने कोठे आश्रय घेतला होता?**  

   **उत्तर:** वाघाने सदाच्या घरामागच्या पडक्या खिंडारात आश्रय घेतला होता.

4. **सदाने गजाननचा बाजारात येण्याचा हट्ट मोडण्यासाठी कशाची भीती दाखवली?**  

   **उत्तर:** सदाने 'गचकअंधारी' नावाच्या काल्पनिक जनावराची भीती दाखवली.

5. **सदाने अंधारात गाढव समजून कशावर टांग मारली व तो कशावर बसला?**  

   **उत्तर:** सदाने अंधारात गाढव समजून वाघाच्या पाठीवर टांग मारली व तो बसला.

6. **वाघाच्या पाठीवर बसलेल्या सदाने स्वतःची सुटका कशी करून घेतली?**  

   **उत्तर:** वाघ वडाच्या झाडाखालून जात असताना सदाने चपळाईने लोंबणारी पारंबी पकडली आणि तो झाडावर सरकला.

---

### **विभाग २: योग्य शब्द निवडून रिकाम्या जागा भरा**

1. सदा भाजलेली मडकी ____________ गावांतल्या बाजारात विकायला नेई. (**पंचक्रोशीतील** / दूरच्या / परदेशातील)

2. सदा व सखू मुलाची समजूत घालता घालता ____________ येत असत. (तापावर / **मेटाकुटीला** / रागाला)

3. गचकअंधारी ____________ एका घासात खाते, असे सदा म्हणाला. (कुत्र्या-मांजराला / **वाघासिंहालाही** / माणसाला)

4. वाघाला सदाच्या घामाच्या धारा लागताच गचकअंधारी ____________ सोडून रायली, असे वाघाला वाटले. (घाम / **पानी** / दूध)

5. सदाने वडाच्या झाडाची लोंबणारी ____________ पकडून सरसर वर पळ काढला. (नांदी / **पारंबी** / फांदी)

*(उत्तरकुंजी: १) पंचक्रोशीतील, २) मेटाकुटीला, ३) वाघासिंहालाही, ४) पानी, ५) पारंबी)*

विभाग ३: कोण, कोणास व का म्हणाले?**

1. “कै भेव नोका दाखू मले वाघाफाघाचा.”**  

   कोणी कोणास म्हटले:** गज्या सदाला म्हणाला.  

   कारण:** सदा गज्याला जंगलातील वाघ-लांडग्याची भीती दाखवून बाजारात येण्यापासून रोखत होता, तेव्हा गज्या न घाबरता हे म्हणाला.

2. **“या वक्ती जंगलात कदी ना ते गचकअंधारी भेटली त म्हनू नोको मले.”**  

   * **कोणी कोणास म्हटले:** सदा गज्याला म्हणाला.  

   * **कारण:** गज्या काही केल्या बाजारात येण्याचा हट्ट सोडत नव्हता, म्हणून त्याला घाबरवण्यासाठी सदाने गचकअंधारीचे नाव काढले.

3. गचकअंधारी झटके देऊन रायली.'**  

   * **कोणी कोणास म्हटले:** वाघ स्वतःशीच म्हणाला.  

   * **कारण:** पाठीवर बसलेला प्राणी प्रत्यक्ष वाघ आहे हे कळल्यावर सदा भीतीपोटी थडथड उडू लागला, त्यामुळे वाघाला वाटले की गचकअंधारी त्याला खाण्याची तयारी करत आहे.

4. *'गचकअंधारी आज आपल्याले खाल्ल्याबिगर राहत नव्हती.'**  

   * **कोणी कोणास म्हटले:** वाघ पळताना स्वतःशीच म्हणाला.  

   * **कारण:** सदा झाडावर निघून गेल्यावर वाघाची गचकअंधारीच्या पकडीतून सुटका झाली होती.

---

### **विभाग ४: शब्दार्थ व वाक्प्रचार**

#### **१. कठीण शब्दांचे अर्थ:**

* **पंचक्रोशी:** आजूबाजूच्या ४-५ कोसांतील गावे

* **खिंडार:** पडकी, भेग असलेली जागा/भिंत

* **झुंजूमुंजू:** पहाटेचा संधिप्रकाश

* **झणी:** लवकर, त्वरित

* **पारंबी:** वडाच्या झाडाच्या फांद्यांवरून जमिनीकडे लोंबणारी मुळे

#### **२. 'भीती वाटणे' या अर्थाचे पाठात आलेले वाक्प्रचार:**

* अंगाला कापरे भरणे

* दरदरून घाम फुटणे

* हिव भरणे

* काळीज जोरजोरात धडधडणे

* धाबे दणाणणे

---

### **विभाग ५: कारणे लिहा व थोडक्यात उत्तरे**

1. **सदा मडकी विकून येताना गाढवाच्या पाठीवर बसून का येत असे?**  

   **उत्तर:** बाजारात जाताना मडक्यांचे ओझे गाढवाच्या पाठीवर असे; परंतु मडकी विकून झाल्यावर गाढवाची पाठ मोकळी होत असे, म्हणून सदा परत येताना गाढवाच्या पाठीवर बसून येत असे.

2. **वाघ खिंडारात का लपून बसला होता?**  

   **उत्तर:** रात्री गावात जोराचा वादळी पाऊस, विजांचा कडकडाट व गारपीट झाली होती. या तडाख्यातून वाचण्यासाठी व आसरा शोधत वाघ सदाच्या घरामागच्या पडक्या खिंडारात येऊन लपला होता.

3. **सदाची आणि वाघाची एकमेकांविषयी कोणती समजूत झाली होती?**  

   **उत्तर:** सदाची समजूत होती की तो आपल्या गाढवावर बसला आहे; तर वाघाची समजूत होती की त्याच्या पाठीवर बसलेला प्राणी म्हणजेच भयंकर 'गचकअंधारी' आहे.

4. **सदाने झाडावर चढून स्वतःची सोडवणूक कशी केली?**  

   **उत्तर:** उजाडल्यावर पाठीवर वाघ असल्याचे पाहून सदा घाबरला. जेव्हा वाघ वडाच्या झाडाखालून जाऊ लागला, तेव्हा सदाने विलक्षण चपळाईने लोंबणारी पारंबी पकडली आणि तो वाघाच्या पाठीवरून सटकून सरसर वर झाडावर निघून गेला.

---

### **विभाग ६: व्याकरण व भाषिक कृती**

1. **विशेष्य व विशेषण यांच्या योग्य जोड्या लावा:**

   * **किट्ट** (विशेषण) \\(\rightarrow\\) काळोख (विशेष्य)

   * **वादळी** (विशेषण) \\(\rightarrow\\) पाऊस (विशेष्य)

   * **विलक्षण** (विशेषण) \\(\rightarrow\\) चपळाई (विशेष्य)

   * **लोंबणारी** (विशेषण) \\(\rightarrow\\) पारंबी (विशेष्य)

2. **खालील शब्दसमूहासाठी एक शब्द लिहा:**

   * ज्यास कोणी शत्रू नाही असा \\(\rightarrow\\) **अजातशत्रू**

   * मोफत पाणी मिळण्याचे ठिकाण \\(\rightarrow\\) **पानपोई**

   * धान्य साठवण्याची जागा \\(\rightarrow\\) **कोठार / वखार**

   * दुसऱ्याच्या मनातले ओळखणारा \\(\rightarrow\\) **मनकवडा**

विभाग ७: स्वमत व कल्पक प्रश्न**

1. **'गचकअंधारी' हे पात्र काल्पनिक असले तरी पाठात विनोद कसा निर्माण करते?**  

   **उत्तर:** सदाने मुलाला घाबरवण्यासाठी गचकअंधारी हे काल्पनिक नाव रचले; पण योगायोगाने पडक्या भिंतीमागे उभा असलेला वाघ ते ऐकतो व भितो. जेव्हा सदा अंधारात वाघालाच गाढव समजून बसतो, तेव्हा वाघ सदाला

च 'गचकअंधारी' समजतो. दोघांच्या परस्पर चुकीच्या समजुतीमुळे पाठात गमतीशीर व विनोदी प्रसंग निर्माण होतो.