स्वराज्याचा कारभार ७वी

---

इतिहास - पाठ ७: स्वराज्याचा कारभार (प्रश्नपेढी)

१. एका वाक्यात उत्तरे लिहा:

1. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जमीन महसुलाची व्यवस्था लावण्यासाठी कोणत्या कर्तबगार अधिकाऱ्यावर जबाबदारी सोपवली होती?
2. 'अमात्य' या अष्टप्रधान मंडळातील मंत्र्याचे मुख्य काम काय होते?
3. स्वराज्याच्या लढाऊ आरमाराचे प्रमुख अधिकारी कोण होते?
4. किल्ल्यावरील धान्याची कोठी आणि युद्धसाहित्याची व्यवस्था पाहणारा अधिकारी कोणता?
5. जंजिऱ्याच्या सिद्दीला शह देण्यासाठी महाराजांनी राजापुरीसमोर कोणता सागरी किल्ला बांधला?

---

२. योग्य पर्याय निवडून रिकाम्या जागा भरा:

1. अष्टप्रधान मंडळात राज्यकारभार चालवणे व जिंकलेल्या प्रदेशाची व्यवस्था पाहण्याचे काम __________ (प्रधान / सचिव / सेनापती) यांच्याकडे होते.
2. महाराजांच्या आरमारात गुराब, गलबत आणि __________ (पाल / नाव / जहाजी) ही प्रमुख लढाऊ जहाजे होती.
3. सिंधुदुर्ग किल्ल्याच्या पायाभरणीसाठी महाराजांनी __________ (पाच खंडी शिसे / दगड / तांबे) ओतण्याची व्यवस्था केली होती.
4. 'ज्याच्याजवळ __________ त्याचा समुद्र' हे तत्त्व शिवरायांनी ओळखले होते (आरमार / सैन्य / किल्ले).

---

३. अष्टप्रधान मंडळाचा तक्ता पूर्ण करा:

अ.क्र.	मंत्र्याचे नाव	पद	मुख्य काम
१.	मोरो त्रिंबक पिंगळे	प्रधान	राज्यकारभार चालवणे
२.	रामचंद्र नीलकंठ मुजुमदार	अमात्य	राज्याचा जमाखर्च पाहणे
३.	अण्णाजी दत्तो	सचिव	सरकारी आज्ञापत्रे तयार करणे
४.	दत्ताजी त्रिंबक वाकनिस	मंत्री	पत्रव्यवहार सांभाळणे
५.	हंबीरराव मोहिते	सेनापती	सैन्याची व्यवस्था व राज्यरक्षण
६.	रामचंद्र त्रिंबक डबीर	सुमंत	परराज्यांशी संबंध ठेवणे
७.	निराजी रावजी	न्यायाधीश	न्यायदान करणे
८.	मोरेश्वर पंडितराव	पंडितराव	धार्मिक व्यवहार पाहणे

---

४. कारणे लिहा:

1. शिवरायांनी अष्टप्रधान मंडळाची स्थापना केली.
   • कारण: स्वराज्याचा विस्तार झाल्यानंतर राज्यकारभाराच्या सोयीसाठी आणि विविध खात्यांचा कारभार शिस्तबद्ध रीतीने चालवण्यासाठी महाराजांनी आठ खात्यांचे 'अष्टप्रधान मंडळ' नियुक्त केले.
2. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आरमार उभे केले.
   • कारण: भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील पोर्तुगीज, सिद्दी व इंग्रज वखारवाले स्वराज्याच्या विस्तारात अडथळा आणत होते; किनारपट्टीच्या रक्षणासाठी आणि समुद्रावर वर्चस्व ठेवण्यासाठी महाराजांनी आरमार उभारले.

---

५. थोडक्यात उत्तरे लिहा:

1. शिवरायांचे शेतीविषयक धोरण स्पष्ट करा.

   • महाराजांनी अण्णाजी दत्तो यांच्यावर जमीन महसुलाची जबाबदारी सोपवली.
   • ठरवून दिलेल्या रकमेपेक्षा जास्त महसूल गोळा न करण्याची ताकीद अधिकाऱ्यांना दिली.
   • अतिवृष्टी किंवा दुष्काळ पडल्यास शेतसारा व करांमध्ये सूट दिली जायची आणि शेतकऱ्यांना बैलजोड्या, नांगर व बी-बियाणे पुरवले जात असे.

2. शिवराय हे केवळ सत्ताधीश नसून प्रजाहितदक्ष राज्यकर्ते होते, हे स्पष्ट करा.

   • महाराजांचा मुख्य उद्देश प्रजेला स्वतंत्र बनवणे आणि स्वातंत्र्याचा खरा आनंद मिळवून देणे हा होता.
   • प्रजेच्या हिताची सर्वांगीण काळजी घेणे, जिंकलेल्या प्रदेशांचे संरक्षण करणे आणि रयतेवर अन्याय होऊ न देणे यावर त्यांचा भर होता.

---

इतिहासाची साधने ७वीइयत्ता ७ वी इतिहास विषयातील **'पाठ १. इतिहासाची साधने'** या पाठावर आधारित सविस्तर व सर्वसमावेशक प्रश्नपेढी खालीलप्रमाणे आहे: --- ### **इतिहास इयत्ता ७ वी : पाठ १ - इतिहासाची साधने (

---

इतिहास इयत्ता ७ वी : पाठ १ - इतिहासाची साधने (प्रश्नपेढी)

१. योग्य पर्याय निवडा / रिकाम्या जागी योग्य शब्द लिहा:

1. इतिहास हा शब्द 'इति + ह + आस' असा तयार झालेला असून त्याचा अर्थ 'असे घडले' असा होतो.
2. व्यक्ती, समाज, स्थळ आणि काळ हे चार घटक इतिहासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
3. तांब्याच्या पत्र्यावर कोरलेल्या लेखांना ताम्रपट असे म्हणतात.
4. तंजावर येथील बृहदीश्वर मंदिराच्या परिसरातील शिलालेख हा इतिहासलेखनाचा फार महत्त्वाचा पुरावा मानला जातो.
5. सम्राट अकबराच्या नाण्यांवर राम-सीतेचे चित्र तर हैदरअलीच्या नाण्यांवर शिव-पार्वतीची प्रतिमा कोरलेली आढळते.

---

२. एका वाक्यात उत्तरे लिहा:

1. इतिहास म्हणजे काय?
   • भूतकाळात घडलेल्या घटनांची कालक्रमानुसार, शास्त्रशुद्ध आणि पद्धतशीर दिलेली माहिती म्हणजे इतिहास होय.
2. इतिहासाची मुख्य तीन साधने कोणती?
   • भौतिक साधने, लिखित साधने आणि मौखिक साधने ही इतिहासाची तीन मुख्य साधने आहेत.
3. किल्ल्यांचे प्रमुख प्रकार कोणते?
   • गिरिदुर्ग, वनदुर्ग, जलदुर्ग आणि भुईकोट हे किल्ल्यांचे चार प्रमुख प्रकार आहेत.
4. ताम्रपट म्हणजे काय?
   • तांब्याच्या पत्र्यावर कोरलेल्या ऐतिहासिक लेखांना 'ताम्रपट' म्हणतात.
5. पेशव्यांच्या काळातील नाण्यांवर कोणत्या भाषांचा वापर आढळतो?
   • पेशव्यांच्या काळातील नाण्यांवर अरेबिक किंवा पर्शियन भाषेचा वापर आढळतो.

---

३. संकल्पना स्पष्ट करा:

1. भौतिक साधने:
   • भूतकाळातील वस्तू, वास्तू किंवा त्यांचे अवशेष यांना इतिहासाची भौतिक साधने म्हणतात. यामध्ये किल्ले, नाणी, शिलालेख, ताम्रपट, स्मारके (समाधी, कबर, वीरगळ) आणि जुन्या इमारतींचा समावेश होतो.
2. लिखित साधने:
   • तत्कालीन विविध लिपींची वळणे, भूर्जपत्रे, ग्रंथ, पोथ्या, राजाज्ञा, आज्ञापत्रे, तवारीख, बखरी आणि परदेशी प्रवाशांची प्रवासवर्णने यांसारख्या साहित्याला लिखित साधने म्हणतात.
3. मौखिक साधने:
   • लोकपरंपरेत ओव्या, लोकगीते, पोवाडे, कहाण्या, कथा आणि मिथके यांद्वारे एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे मौखिक रूपाने संक्रमित झालेल्या साहित्याला मौखिक साधने म्हणतात.

---

४. गटातील वेगळा शब्द शोधून लिहा:

1. भौतिक साधने, लिखित साधने, अलिपिबद्ध साधने, मौखिक साधने
   • उत्तर: अलिपिबद्ध साधने
2. स्मारके, नाणी, लेणी, कथा
   • उत्तर: कथा
3. भूर्जपत्रे, मंदिरे, ग्रंथ, चित्रे
   • उत्तर: मंदिरे
4. ओव्या, तवारीख, कहाण्या, मिथके
   • उत्तर: तवारीख

---

५. कारणे लिहा / थोडक्यात उत्तरे लिहा:

1. शिलालेख हा इतिहासलेखनाचा अत्यंत विश्वसनीय पुरावा मानला जातो.
   • कारण: शिलालेख हे दगड किंवा भिंतीवर कोरलेले असतात; त्यातून तत्कालीन भाषा, लिपी, राज्यकारभार आणि समाजजीवन यांची अचूक व अस्सल माहिती मिळते.
2. ऐतिहासिक साधनांचे मूल्यमापन करणे का आवश्यक असते?
   • कारण: आपल्याला मिळालेली ऐतिहासिक माहिती एकांगी, विसंगत किंवा अतिरंजित असण्याची शक्यता असते. त्यामुळे साधनांचा अस्सलपणा, लेखकाचा तटस्थपणा व निःपक्षपातीपणा तपासूनच त्यांचा वापर करणे गरजेचे असते

कलाशिक्षण 6 .वी

---

शिक्षकांसाठी तोंडी मूल्यमापन तक्ता (Rubric Summary)

१. घटकनिहाय गुणविभागणी (३० गुण)

अ.क्र.	कला घटक (Disciplines)	प्रश्न क्रमांक	एकूण गुण
१	दृश्यकला (Visual Arts)	प्रश्न १ ते ९	७ गुण
२	रंगमंच / नाट्य (Theatre)	प्रश्न १० ते १६	७ गुण
३	संगीत (Music)	प्रश्न १७ ते २३	८ गुण
४	नृत्य व हालचाल (Dance & Movement)	प्रश्न २४ ते ३०	८ गुण
कुल	एकूण तोंडी मूल्यमापन	३० प्रश्न	३० गुण

---

२. गुणवत्तेनुसार मूल्यमापन निकष (Performance Criteria)

• उत्कृष्ट (A Grade: ८१% - १००%): संकल्पनांची पूर्ण स्पष्टता, आत्मविश्वासपूर्ण व ओघवती भाषा, प्रात्यक्षिक बारकाव्यांचे अचूक ज्ञान.
• चांगला (B Grade: ६१% - ८०%): संकल्पनांची योग्य माहिती, सुस्पष्ट संवाद, कला प्रकारांची सामान्य माहिती.
• समाधानकारक (C Grade: ४१% - ६०%): मूलभूत सोप्या प्रश्नांची उत्तरे, विचारल्यावर संकोचत उत्तर देणे.
• सुधारणा आवश्यक (D Grade: ४०% पेक्षा कमी): संकल्पना समजण्यात अडचणी, प्रचंड संकोच किंवा उत्तर न देणे

गचक अंधारी ७ वी

 विभाग १: एका वाक्यात उत्तरे लिहा**

1. **सदाचा कोणता व्यवसाय होता?**  

   **उत्तर:** सदाचा गाडगी व मडकी बनवून ती बाजारात विकण्याचा व्यवसाय होता.

2. **सदाच्या मुलाचे नाव काय होते?**  

   **उत्तर:** सदाच्या मुलाचे नाव गजानन (गज्या) होते.

3. **वादळी पावसाच्या तडाख्यातून वाचण्यासाठी वाघाने कोठे आश्रय घेतला होता?**  

   **उत्तर:** वाघाने सदाच्या घरामागच्या पडक्या खिंडारात आश्रय घेतला होता.

4. **सदाने गजाननचा बाजारात येण्याचा हट्ट मोडण्यासाठी कशाची भीती दाखवली?**  

   **उत्तर:** सदाने 'गचकअंधारी' नावाच्या काल्पनिक जनावराची भीती दाखवली.

5. **सदाने अंधारात गाढव समजून कशावर टांग मारली व तो कशावर बसला?**  

   **उत्तर:** सदाने अंधारात गाढव समजून वाघाच्या पाठीवर टांग मारली व तो बसला.

6. **वाघाच्या पाठीवर बसलेल्या सदाने स्वतःची सुटका कशी करून घेतली?**  

   **उत्तर:** वाघ वडाच्या झाडाखालून जात असताना सदाने चपळाईने लोंबणारी पारंबी पकडली आणि तो झाडावर सरकला.

---

### **विभाग २: योग्य शब्द निवडून रिकाम्या जागा भरा**

1. सदा भाजलेली मडकी ____________ गावांतल्या बाजारात विकायला नेई. (**पंचक्रोशीतील** / दूरच्या / परदेशातील)

2. सदा व सखू मुलाची समजूत घालता घालता ____________ येत असत. (तापावर / **मेटाकुटीला** / रागाला)

3. गचकअंधारी ____________ एका घासात खाते, असे सदा म्हणाला. (कुत्र्या-मांजराला / **वाघासिंहालाही** / माणसाला)

4. वाघाला सदाच्या घामाच्या धारा लागताच गचकअंधारी ____________ सोडून रायली, असे वाघाला वाटले. (घाम / **पानी** / दूध)

5. सदाने वडाच्या झाडाची लोंबणारी ____________ पकडून सरसर वर पळ काढला. (नांदी / **पारंबी** / फांदी)

*(उत्तरकुंजी: १) पंचक्रोशीतील, २) मेटाकुटीला, ३) वाघासिंहालाही, ४) पानी, ५) पारंबी)*

विभाग ३: कोण, कोणास व का म्हणाले?**

1. “कै भेव नोका दाखू मले वाघाफाघाचा.”**  

   कोणी कोणास म्हटले:** गज्या सदाला म्हणाला.  

   कारण:** सदा गज्याला जंगलातील वाघ-लांडग्याची भीती दाखवून बाजारात येण्यापासून रोखत होता, तेव्हा गज्या न घाबरता हे म्हणाला.

2. **“या वक्ती जंगलात कदी ना ते गचकअंधारी भेटली त म्हनू नोको मले.”**  

   * **कोणी कोणास म्हटले:** सदा गज्याला म्हणाला.  

   * **कारण:** गज्या काही केल्या बाजारात येण्याचा हट्ट सोडत नव्हता, म्हणून त्याला घाबरवण्यासाठी सदाने गचकअंधारीचे नाव काढले.

3. गचकअंधारी झटके देऊन रायली.'**  

   * **कोणी कोणास म्हटले:** वाघ स्वतःशीच म्हणाला.  

   * **कारण:** पाठीवर बसलेला प्राणी प्रत्यक्ष वाघ आहे हे कळल्यावर सदा भीतीपोटी थडथड उडू लागला, त्यामुळे वाघाला वाटले की गचकअंधारी त्याला खाण्याची तयारी करत आहे.

4. *'गचकअंधारी आज आपल्याले खाल्ल्याबिगर राहत नव्हती.'**  

   * **कोणी कोणास म्हटले:** वाघ पळताना स्वतःशीच म्हणाला.  

   * **कारण:** सदा झाडावर निघून गेल्यावर वाघाची गचकअंधारीच्या पकडीतून सुटका झाली होती.

---

### **विभाग ४: शब्दार्थ व वाक्प्रचार**

#### **१. कठीण शब्दांचे अर्थ:**

* **पंचक्रोशी:** आजूबाजूच्या ४-५ कोसांतील गावे

* **खिंडार:** पडकी, भेग असलेली जागा/भिंत

* **झुंजूमुंजू:** पहाटेचा संधिप्रकाश

* **झणी:** लवकर, त्वरित

* **पारंबी:** वडाच्या झाडाच्या फांद्यांवरून जमिनीकडे लोंबणारी मुळे

#### **२. 'भीती वाटणे' या अर्थाचे पाठात आलेले वाक्प्रचार:**

* अंगाला कापरे भरणे

* दरदरून घाम फुटणे

* हिव भरणे

* काळीज जोरजोरात धडधडणे

* धाबे दणाणणे

---

### **विभाग ५: कारणे लिहा व थोडक्यात उत्तरे**

1. **सदा मडकी विकून येताना गाढवाच्या पाठीवर बसून का येत असे?**  

   **उत्तर:** बाजारात जाताना मडक्यांचे ओझे गाढवाच्या पाठीवर असे; परंतु मडकी विकून झाल्यावर गाढवाची पाठ मोकळी होत असे, म्हणून सदा परत येताना गाढवाच्या पाठीवर बसून येत असे.

2. **वाघ खिंडारात का लपून बसला होता?**  

   **उत्तर:** रात्री गावात जोराचा वादळी पाऊस, विजांचा कडकडाट व गारपीट झाली होती. या तडाख्यातून वाचण्यासाठी व आसरा शोधत वाघ सदाच्या घरामागच्या पडक्या खिंडारात येऊन लपला होता.

3. **सदाची आणि वाघाची एकमेकांविषयी कोणती समजूत झाली होती?**  

   **उत्तर:** सदाची समजूत होती की तो आपल्या गाढवावर बसला आहे; तर वाघाची समजूत होती की त्याच्या पाठीवर बसलेला प्राणी म्हणजेच भयंकर 'गचकअंधारी' आहे.

4. **सदाने झाडावर चढून स्वतःची सोडवणूक कशी केली?**  

   **उत्तर:** उजाडल्यावर पाठीवर वाघ असल्याचे पाहून सदा घाबरला. जेव्हा वाघ वडाच्या झाडाखालून जाऊ लागला, तेव्हा सदाने विलक्षण चपळाईने लोंबणारी पारंबी पकडली आणि तो वाघाच्या पाठीवरून सटकून सरसर वर झाडावर निघून गेला.

---

### **विभाग ६: व्याकरण व भाषिक कृती**

1. **विशेष्य व विशेषण यांच्या योग्य जोड्या लावा:**

   * **किट्ट** (विशेषण) \\(\rightarrow\\) काळोख (विशेष्य)

   * **वादळी** (विशेषण) \\(\rightarrow\\) पाऊस (विशेष्य)

   * **विलक्षण** (विशेषण) \\(\rightarrow\\) चपळाई (विशेष्य)

   * **लोंबणारी** (विशेषण) \\(\rightarrow\\) पारंबी (विशेष्य)

2. **खालील शब्दसमूहासाठी एक शब्द लिहा:**

   * ज्यास कोणी शत्रू नाही असा \\(\rightarrow\\) **अजातशत्रू**

   * मोफत पाणी मिळण्याचे ठिकाण \\(\rightarrow\\) **पानपोई**

   * धान्य साठवण्याची जागा \\(\rightarrow\\) **कोठार / वखार**

   * दुसऱ्याच्या मनातले ओळखणारा \\(\rightarrow\\) **मनकवडा**

विभाग ७: स्वमत व कल्पक प्रश्न**

1. **'गचकअंधारी' हे पात्र काल्पनिक असले तरी पाठात विनोद कसा निर्माण करते?**  

   **उत्तर:** सदाने मुलाला घाबरवण्यासाठी गचकअंधारी हे काल्पनिक नाव रचले; पण योगायोगाने पडक्या भिंतीमागे उभा असलेला वाघ ते ऐकतो व भितो. जेव्हा सदा अंधारात वाघालाच गाढव समजून बसतो, तेव्हा वाघ सदाला

च 'गचकअंधारी' समजतो. दोघांच्या परस्पर चुकीच्या समजुतीमुळे पाठात गमतीशीर व विनोदी प्रसंग निर्माण होतो.

भोंडल्याची गाणी 10

 माहेरच्या वाटे नारळ फुटे

कोण कोण पाहुणा आला गं बाई

सासरा पाहुणा आला गं बाई

सासऱ्याने काय काय आणले गं बाई

सासऱ्यानी आणल्या पाटल्या गं बाई

पाटल्या मी घेत नाही

सांगा मी येत नाही

चारी दारं लावा गं बाई

झिपरं कुत्रं सोडा गं बाई

सासरच्या वाटे कुचूकुचू काटे

माहेरच्या वाटे नारळ फुटे …

कोण कोण पाहुणा आला गं बाई

नणंद पाहुणी आला गं बाई

नणंदेने काय काय आणले गं बाई

नणंदेने आणला पोहेहार गं बाई

पोहेहार मी घेत नाही

सांगा मी येत नाही

चारी दारं लावा गं बाई

झिपरं कुत्रं सोडा गं बाई

सासरच्या वाटे कुचूकुचू काटे

माहेरच्या वाटे नारळ फुटे …

कोण कोण पाहुणा आला गं बाई

दीर पाहुणा आला गं बाई

दिराने काय काय आणले गं बाई

दिराने आणले गोठ गं बाई

गोठ मी घेत नाही

सांगा मी येत नाही

चारी दारं लावा गं बाई

झिपरं कुत्रं सोडा गं बाई

सासरच्या वाटे कुचूकुचू काटे

माहेरच्या वाटे नारळ फुटे

कोण कोण पाहुणा आला गं बाई

सासू पाहुणी आला गं बाई

सासूने काय काय आणले गं बाई

सासूने आणला राणीहार गं बाई

राणीहार मी घेत नाही

सांगा मी येत नाही

चारी दारं लावा गं बाई

झिपरं कुत्रं सोडा गं बाई

सासरच्या वाटे कुचूकुचू काटे

माहेरच्या वाटे नारळ फुटे …

कोण कोण पाहुणा आला गं बाई

नवरा पाहुणा आला गं बाई

नवऱ्याने काय काय आणले गं बाई

नवऱ्याने मंगळसूत्र आणले गं बाई

मंगळसूत्र मी घेते

सांगा मी येते

चारी दारं उघडा गं बाई

झिपरं कुत्रं आवरा गं बाई

भोंडल्याची गाणी 9

 आज कोण वार बाई । आज कोण वार?

आज आहे सोमवार । शंकराला नमस्कार ।

आज कोण वार बाई । आज कोण वार?

आज आहे मंगळवार । देवीला नमस्कार ।

आज कोण वार बाई । आज कोण वार?

आज आहे बुधवार । बृहस्पतीला नमस्कार ।

आज कोण वार बाई । आज कोण वार?

आज आहे गुरुवार । दत्ताला नमस्कार।

आज कोण वार बाई । आज कोण वार?

आज आहे शुक्रवार । अंबाबाईला नमस्कार ।

आज कोण वार बाई । आज कोण वार?

आज आहे शनिवार । शनिला नमस्कार ।

आज कोण वार बाई । आज कोण वार ?

आज आहे रविवार । सुर्याला नमस्कार ।

भोंडल्याची गाणी 8

 अक्कण माती चिक्कण माती , खळगा जो खणावा

अस्सा खळगा सुरेख बाई, जातं ते रोवावं

अस्सं जातं सुरेख बाई, रवा-पिठी काढावी

अश्शी रवा-पिठी सुरेख बाई करंज्या कराव्या

अशा करंज्या सुरेख बाई तबकी भराव्या

अस्सं तबक सुरेख बाई शेल्याने झाकावं

अस्सा शेला सुरेख बाई पालखीत ठेवावा

अशी पालखी सुरेख बाई माहेरी धाडावी

अस्सं माहेर सुरेख बाई खायला मिळतं

अस्सं सासर द्वाड बाई कोंडोनी मारीतं

अस्सं आजोळ गोड बाई, खेळायला मिळतं

भोंडल्याची गाणी 7

 आड बाई आडोणी आडाचं पाणी काढोणी

आडात पडली सुपारी आमचा भोंडला दुपारी

आडात पडली मासोळी आमचा भोंडला संध्याकाळी

आडात पडली कात्री आमचा भोंडला रात्री

आडात पडला शिंपला आमचा भोंडला संपला

भोंडल्याची गाणी - 6

 श्रीकांता कमलाकांता असं कसं झालं

असं कसं वेड माझ्या कपाळी आलं

वेडयाच्या बायकोने केले होते लाडू

तिकडून आला वेडा त्याने निरखून पाहिले

चेंडू चेंडु म्हणून त्याने खेळायला घेतले

वेएडयाच्या बायकोने केला होता चिवडा

तिकडून आला वेडा त्याने निरखून पाहिला

केरकचरा म्हणून त्याने फेकून दिला

वेएडयाच्या बायकोने केल्या होत्या करंज्या

तिकडून आला वेडा त्याने निरखून पाहिल्या

होडया होडया म्हणून त्याने पाण्यात सोडल्या

वेडयाच्या बायकोने केल्या होत्या चकल्या

तिकडून आला वेडा त्याने निरखून पाहिल्या

बांगडया बांगडया म्हणून त्याने हातात घातल्या

वेडयाच्या बायकोने केले होते श्रीखंड

तिकडून आला वेडा त्याने निरखून पाहिले

स्नो स्नो म्हणून त्याने अंगाला फासले

वेडयाच्या बायकोने केल्या होत्या शेवया

तिकडून आला वेडा त्याने निरखून पाहिल्या

गांडूळ गांडूळ म्हणून त्याने टाकून दिल्या

वेडयाची बायको झोपली होती

तिकडून आला वेडा त्याने निरखून पाहिले

मेली मेली म्हणून त्याने जाळून टाकले

भोंडल्याची गाणी 5

 कारल्याचा वेल लाव गं सुने लाव गं सुने

मग जा अपुल्या माहेरा माहेरा

कारल्याचा वेल लावला हो सासुबाई लावला हो सासुबाई

आता तरी जाऊ का माहेरा माहेरा

कारल्याला कालि येऊ दे गं सुने येऊ दे गं सुने

मग जा अपुल्या माहेरा माहेरा

कारल्याला कालि आलं हो सासुबाई आलं हो सासुबाई

आता तरी जाऊ का माहेरा माहेरा

कारल्याची भाजी कर गं सुने कर गं सुने

मग जा अपुल्या माहेरा माहेरा

कारल्याची भाजी केली हो सासुबाई केली हो सासुबाई

आता तरी जाऊ का माहेरा माहेरा

कारल्याची भाजी खा गं सुने खा गं सुने

मग जा अपुल्या माहेरा माहेरा

कारल्याइची भाजी खाल्ली हो सासुबाई खाल्ली हो सासुबाई

आता तरी जाऊ का माहेरा माहेरा

आपलं उष्ट काढ गं सुने काढ गं सुने

मग जा अपुल्या माहेरा माहेरा

आपलं उष्ट काढलं हो सासुबाई काढलं हो सासुबाई

आता तरी जाऊ का माहेरा माहेरा

आणा फणी घाला वेणी जाऊ द्या राणी माहेरा माहेरा

आणली फणी घातली वेणी गेल्या राणी माहेरा माहेरा

भोंडल्याची गाणी 4

 कृष्ण घालीतो लोळण यशोदा आली ती धाऊन

काय रे मागतोस बाळा तुला देते मी आणून

आई मला चंद्र दे आणून त्याचा चेंडू दे करुन

असलं रे कसलं मागणं तुझं जगाच्या वेगळं

आई मला विंचू दे आणून त्याची अंगठी दे करुन

असलं रे कसलं मागणं तुझं जगाच्या वेगळं

आई मला साप दे आणून त्याचा चाबूक दे करुन

असलं रे कसलं मागणं तुझं जगाच्या वेगळं

भोंडल्याची गाणी -3

 दीड दमडीचं तेल आणलं

मामंजींची शेंडी झाली भावोजींची दाढी झाली

सासुबाईंचं न्हाणं झालं वन्सबाईंची वेणी झाली

उरलेलं तेल झाकून ठेवलं

ह्त्तीणीचा पाय लागला वेशीबाहेर ओघळ गेला

सासुबाई सासुबाई अन्याय झाला चार चाबुक अधीक मारा

दहीभात जेवायला घाला माझं उष्ट तुम्हीच काढा

भोंडल्याची गाणी -2

 एक लिंबं झेलू बाई दोन लिंबं झेलू

दोन लिंबं झेलू बाई तीन लिंबं झेलू

तीन लिंबं झेलु बाई चार लिंबं झेलू

चार लिंबं झेलू बाई पाच लिंबं झेलू

पाचा लिंबांचा पानोटा माळ घाली हनुमंता

हनुमंताची नीळी घोडी येताजाता कमळं तेडी

कमळाच्या पाठीमागे बसली राणी

अगं अगं राणी इथे कुठे पाणी पाणी नव्हे यमुना जमुना

यमुना जमुनाची बारीक वाळू तेथे खेळे चिल्लारी बाळू

चिल्लारी बाळाला भूक लागली सोन्याच्या शिंप्याने दूध पाजले

नीज रे नीज रे चिल्लारी बाळा मी तर जातो सोनारदादा

सोनारदादा सोनारदादा गौरीच्या मुगूटी झाल्या की नाही

गौरीच्या घरी तांब्याच्या चुली आमच्या घरी मातीच्या चुली

भोंडल्याची गाणी -1

 ऐलमा पैलमा गणेशदेवा माझा खेळ मांडुन दे करीन तुझी सेवा

माझा खेळ मांडिला वेशीच्या दारी पारवं घुमतंय पारावरी

गोदावरी काठच्या उमाजी नायका आमच्या गावच्या भुलोजी बायका

एविनी गा तेविनी गा

आमच्या आया तुमच्या आया खातील काय दुधोंडे

दुधोंडयाची लागली टाळी आयुष्य देरे भामाळी

माळी गेला शेताभाता पाऊस पडला येताजाता

पडपड पावसा थेंबोथेंबी थेंबोथेंबी आडव्या लोंबी

आडव्या लोंबती अंगणा

अंगणा तुझी सात वर्षे भोंडल्या तुझी सोळा वर्षे

अतुल्या मतुल्या चरणी चातुल्या

चरणी चरचोंडे हातपाय खणखणीत गोंडे

एकेक गोंडा वीसावीसाचा साडया डांगर नेसायचा

नेसा गं नेसा बाहुल्यांनो अडीच वषेइ पावल्यांनो

1.2 The Crow and the Snake

1.2 The Crow and the Snake' 

प्रश्नपेढी: 1.2 The Crow and the Snake** 

१. एका वाक्यात उत्तरे लिहा (Answer in one sentence):** 

* **Q1. Where did the crow family live? (कावळ्याचे कुटुंब कोठे

राहत होते?)**   

  * **Ans:** The crow family lived in a beautiful nest on a

banyan tree. 

* **Q2. Who lived in the hollow of the banyan tree? (वडाच्या

झाडाच्या ढोलीत कोण राहत होते?)**   

  * **Ans:** A wicked cobra lived in the hollow of the banyan

tree. 

* **Q3. What did the wicked cobra do when the crows flew

out for food? (कावळे अन्नाच्या शोधात  

बाहेर गेल्यावर दुष्ट नागाने काय केले?)* 

  Ans:** The cobra climbed up the tree and ate the little ones 

of the crows. 

*Q4. What did the clever crow steal from the lake? (चतुर

कावळ्याने तलावावरून काय चोरले?)**   

  Ans:** The clever crow stole a precious bracelet belonging

to the queen. 

*Q5. Where did the crow drop the stolen bracelet? (कावळ्याने

चोरलेले कडे कोठे टाकले?)**   

  * **Ans:** The crow dropped the bracelet into the hollow of

the banyan tree where the cobra slept. 

Q6. What is the moral of the story? (या गोष्टीचे तात्पर्य काय

आहे?)**   

  * **Ans:** The moral of the story is: *"One can overcome

obstacles with presence of mind"*. 

 

२. कोणी कोणास म्हटले? (Who said to whom?):** 

*Q1. "It has become dangerous to stay here."**   

  Ans:** **Lady crow** said to **her husband (the crow)**.

 

*Q2. "I will soon think of something and promise you that

we 

won't lose our babies anymore."**   

  * **Ans:** **The crow** said to **the lady crow**. 

३. घटनांचा योग्य क्रम लावा (Arrange the sentences in proper

order):** 

*(पाठातील घटनांच्या क्रमानुसार खालील वाक्यांना १ ते ५ क्रमांक द्या)* 

1. The crow family was living on a banyan tree. 

2. The cobra ate the crow's little ones. 

3. The crow made a plan. 

4. The crow stole the bracelet. 

5. The guards chased away the cobra. 

४. शब्दार्थ व विरुद्धार्थी शब्द (Vocabulary & Opposite Words):*

* 

 

**अ) शब्दार्थ (Word Meanings):** 

* **Hollow:** A hole or empty space inside 

* **Precious:** Of great value 

* **Plunged down:** Jumped suddenly with force 

* **Swiftly:** Quickly 

ब) विरुद्धार्थी शब्द लिहा (Write the opposite words):** 

* **wicked x kind 

* **clever x dull 

* **swiftly  x  slowly 

* **dangerous  x  safe 

* **lose   x   win 

* **lost  x    found 

५. वर्णन करणारे शब्द शोधा (Describing Words):** 

*(पाठात आलेले वर्णन करणारे शब्द / विशेषणे शोधा)* 

* **Nest:** Beautiful nest 

* **Bracelet:** Precious bracelet 

* **Crow:** Clever crow 

* **Cobra:** Wicked cobra 

 

६. पाठाचा प्रकार ओळखा (Identify the type of story):** 

* **Q. What type of story is 'The Crow and the Snake'?** 

  * (a) Fantasy 

  * (b) Fable 

  * (c) Factual   

  * **Ans:** **(b) Fable** (A story in which characters are

animals and act like humans). 

७. स्वमत व विचारप्रवर्तक प्रश्न (Open-ended & Critical Thinking

Questions):** 

* **Q1. What will you do if you spot a snake inside your

house or surroundings?** (तुमच्या घरात किंवा परिसरात साप

दिसल्यास तुम्ही काय कराल?) 

* **Q2. If you were among the queen's guards, what would 

you have done?** (तुम्ही राणीच्या रक्षकांपैकी एक असता, तर तुम्ही काय 

केले असते?) 

* **Q3. How does presence of mind help us in difficult 

situations?** (प्रसंगवधान आपल्याला कठीण प्रसंगात कशी मदत करते?

) 

 

 

 

 

Monsoon 6th

 

'1.1 Monsoon'* 

*१. एका वाक्यात उत्तरे लिहा (Answer in one sentence):*

*Q1.** Who is the poet of the poem 'Monsoon'? (कवितेचे कवी

कोण आहेत?)   

 

 * **Ans:** The poem is written by an **Anonymous** poet.

 

*Q2.** Which season is described in the poem? (कवितेत

कोणत्या ऋतूचे वर्णन केले आहे?)   

  * **Ans:** The **Monsoon / Rainy season** is described in

the poem. 

* **Q3.** How do the peacocks react when rain is on its

way? (पाऊस येत असल्याचे पाहून मोर काय करतात?)   

  * **Ans:** The peacocks spread their feathers and sway. 

* **Q4.** How does the Earth look after the rain? (पावसानंतर

पृथ्वी कशी दिसते?)   

  * **Ans:** The Earth looks **happy, green, and cheery**

after the rain. 

*२. रिकाम्या जागा भरा (Fill in the blanks using appropriate

words 

from the poem):** 

1. The land has **parched**. 

2. The rivers are **thirsty**. 

3. The clouds are **dark**. 

4. Feathers spread, the peacocks **sway**. 

5. Bolts of lightning, streak and **shimmer**. 

*३. शब्दार्थ व समान अर्थाचे शब्द (Vocabulary & Word Meanings):*

* 

**अ) दिलेल्या इंग्रजी शब्दांचे अर्थ लिहा:** 

* **Parched:** Very dry and hot 

* **Drenched:** Completely wet 

* **Streak:** Flash of light 

* **Shimmer:** Shine with a soft moving light 

* **Pit-pat:** Sound of tapping raindrops 

* **Hosed:** Flowed strongly as if spraying water 

*ब) समान अर्थाचे शब्द जोडा (Match words with similar

meanings):** 

Drenched** – Completely wet 

Hosed** – Sprayed 

Cheery** – Bright and cheerful 

Bolt** – Flash / Roar 

 

 

*४. यमक जुळणारे शब्द शोधा (Rhyming Words):** 

*(कवितेतून खालील शब्दांशी यमक जुळणारे शब्द शोधा)* 

bark** – lark / dark 

wonder** – thunder 

merry** – cheery 

way** – sway 

५. तक्ता पूर्ण करा (Read, Think and Complete):** 

*(पावसापूर्वीची आणि पावसानंतरची स्थिती दर्शवणारा तक्ता पूर्ण करा)* 

 

| घटकाचे नाव (Element) | पावसापूर्वीची स्थिती (Condition before

rain) | पावसानंतरची स्थिती (Condition after rain) | 

| **Sky (आकाश)** | Dark clouds, thunder and lightning | Clear

and bright | 

| **Land (जमीन)** | Dried and parched | Soaked and drenched

| 

| **Earth (पृथ्वी)** | Dry and thirsty | Happy, green and cheery 

| 

६. स्वमत व अंदाज व्यक्त करणारे प्रश्न (Predictions & Open-ended 

Questions):* 

Q1.** Complete the sentence: *If it does not rain, then...* (जर 

पाऊस पडला नाही, तर...) 

Q2.** Complete the sentence: *If it rains continuously,

then...* (जर सतत पाऊस पडत राहिला, तर...) 

७. काव्यसौंदर्य व भाषाभ्यास (Poetic Devices & Language

Study):** 

Q1. Identify the sound words in the poem:** (कवितेतील

नादमयी/ध्वनिदर्शक शब्द शोधा)   

Ans: Pit, pat 

Q2. Find an example of repetition from the poem:** (पुनरावृत्ती

अलंकाराचे उदाहरण शोधा)   

 *Ans: "Rain, rain come our way" 

 

भारतीय संविधान ६ वी प्रश्नपेढी

 

*प्रकरण २: 'भारतीय संविधान'* 

विभाग १: योग्य पर्याय निवडून विधाने पूर्ण करा (MCQs)** 

१. भारताचे संविधान ________ या दिवशी लागू करण्यात आले, म्हणून 

दरवर्षी 

हा दिवस 'प्रजासत्ताक दिन' (गणराज्यदिन) म्हणून साजरा केला जातो.** 

  

(अ) १५ ऑगस्ट १९४७  (ब) २६ नोव्हेंबर १९४९  (क) २६ जानेवारी

१९५०  (ड) १५ डिसेंबर १९४६   

२. ज्या देशाचा कारभार चालवण्यासाठी लागणारे नियम कोणत्याही एका

लिखित दस्तऐवजात एकत्रित केलेले नसतात, त्याला ________ संविधान

म्हणतात.**   

(अ) लिखित  (ब) अलिखित  (क) लवचीक  (ड) ताठर   

३. संविधान सभेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून कोणाची निवड करण्यात 

आली होती?**   

(अ) डॉ. राजेंद्र प्रसाद  (ब) पं. जवाहरलाल नेहरू  (क) सरदार वल्लभभाई 

पटेल  (ड) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर   

४. संविधान सभेच्या मूलभूत हक्क व अल्पसंख्याक समितीचे अध्यक्ष

________ हे होते.**   

(अ) सरदार वल्लभभाई पटेल  (ब) डॉ. राजेंद्र प्रसाद  (क) पं. जवाहरलाल

नेहरू  (ड) डॉ. के. एम. मुन्शी   

५. मसुदा समितीने तयार केलेला संविधानाचा अंतिम मसुदा संविधान सभेने

________ रोजी स्वीकारला.**   

(अ) २६ जानेवारी १९५०  (ब) २६ नोव्हेंबर १९४९  (क) २९ ऑगस्ट

१९४७  (ड) १५ ऑगस्ट १९४७   

६. भारताच्या मूळ संविधानाचे इंग्रजी भाषेतील सुंदर हस्तलेखन

(Calligraphy) ________ यांनी केले.**   

(अ) वसंत कृष्ण वैद्य  (ब) आचार्य नंदलाल बोस  (क) प्रेम बिहारी नारायण

रायजादा  (ड) डॉ. बी. आर. आंबेडकर   

विभाग २: एका वाक्यात उत्तरे लिहा** 

१. प्रश्न: 'संविधान' म्हणजे काय?**   

२. प्रश्न: अलिखित संविधानाचे कोणतेही एक प्रसिद्ध उदाहरण द्या.**   

३. प्रश्न: स्वतंत्र भारतासाठी संविधान सभेची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?

**   

४. प्रश्न: घटना सभा नियम समितीचे (सुकाणू समितीचे) अध्यक्ष कोण होते?

**   

५. प्रश्न: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना 'भारतीय संविधानाचे शिल्पकार' का

म्हणतात?**   

६. प्रश्न: भारताच्या मूळ संविधानाच्या इंग्रजी आणि हिंदी हस्तलिखित प्रतींची

कलात्मक सजावट कोणी केली?**   

 

 

 

विभाग ३: योग्य जोड्या जुळवा** 

 

| **'अ' गट (संविधान सभेतील समिती)** | **'ब' गट (समिती प्रमुख)** |

**उत्तर** | 

| **१) मसुदा समिती** | (अ) पं. जवाहरलाल नेहरू | **१ - (क) डॉ.

बाबासाहेब आंबेडकर** | 

| **२) संघराज्य समिती** | (ब) सरदार वल्लभभाई पटेल | **२ - (अ) पं.

जवाहरलाल नेहरू** | 

| **३) मूलभूत हक्क व अल्पसंख्याक समिती** | (क) डॉ. बाबासाहेब

आंबेडकर | **३ - (ब) सरदार वल्लभभाई पटेल** | 

| **४) घटना सभा नियम समिती** | (ड) डॉ. राजेंद्र प्रसाद | **४ - (ड) डॉ.

राजेंद्र प्रसाद** | 

विभाग ४: ओळखा पाहू मी कोण / चूक की बरोबर** 

अ) ओळखा पाहू मी कोण?** 

१. **मी मूळ संविधानाचे हिंदी भाषेतील हस्तलिखित लिहिले.**   

 २. **मी संविधान सभेतील महाराष्ट्रातील एक महिला सदस्य होते.**   

  ब) चूक की बरोबर ते सांगा (चुकीचे विधान दुरुस्त करून लिहा):** 

१. **अमेरिका या देशाचे संविधान अलिखित स्वरूपाचे आहे.**   

२. **संविधानामुळे शासनाच्या अधिकारांवर मर्यादा पडतात आणि सत्तेचा

दुरुपयोग रोखला जातो.**   

   विभाग ५: थोडक्यात व सविस्तर उत्तरे लिहा** 

१. प्रश्न: प्रत्येक देशाला संविधानाची गरज का असते? (कोणतीही चार कारणे

स्पष्ट करा.)**   

२. प्रश्न: संविधान सभेतील मसुदा समितीच्या कामकाजाची माहिती लिहा.** 

  

३. प्रश्न: संविधान सभेतील महाराष्ट्रातील प्रमुख सदस्यांची नावे लिहा.**