RTE ACT 2009

.

१) कायद्याची ओळख

कायद्याचे नाव: बालकांचा मोफत व सक्तीचा शिक्षणाचा हक्क कायदा, 2009

अंमलबजावणी: 1 एप्रिल 2010

संविधानिक आधार: अनुच्छेद 21(A)

वयोगट: 6 ते 14 वर्षे

उद्देश: प्रत्येक बालकाला मोफत, सक्तीचे व दर्जेदार प्राथमिक शिक्षण मिळावे

२) महत्त्वाची कलमे (Sections) – सविस्तर माहिती

कलम 1 – कायद्याचे नाव व विस्तार

संपूर्ण भारतास लागू (जम्मू–काश्मीर वगळून; आता लागू)

कलम 2 – संज्ञा (Definitions)

यामध्ये पुढील संज्ञांची व्याख्या दिली आहे:

बालक

पालक

शाळा

स्थानिक प्राधिकरण

दुर्बल घटक (EWS)

वंचित गट

कलम 3 – मोफत व सक्तीच्या शिक्षणाचा हक्क

6–14 वयोगटातील प्रत्येक बालकाला मोफत शिक्षणाचा कायदेशीर हक्क

फी, पुस्तके, गणवेश, परीक्षा शुल्क घेता येणार नाही

कलम 4 – अपूर्ण शिक्षण पूर्ण करण्याचा हक्क

जे बालक शाळेबाह्य आहेत त्यांना वयोगटानुसार वर्गात प्रवेश

विशेष प्रशिक्षणाची तरतूद

कलम 5 – इतर शाळेत बदलीचा हक्क

एका शाळेतून दुसऱ्या शाळेत जाण्याचा अधिकार

कलम 6 – शाळांची स्थापना

प्रत्येक वस्तीच्या जवळ शाळा स्थापन करणे राज्य सरकारचे कर्तव्य

कलम 7 – आर्थिक जबाबदारी

केंद्र व राज्य सरकार संयुक्तपणे खर्च करतात

कलम 8 – राज्य सरकारची कर्तव्ये

मोफत शिक्षणाची सोय

शिक्षक भरती

पायाभूत सुविधा

अभ्यासक्रम व गुणवत्ता

कलम 9 – स्थानिक प्राधिकरणाची कर्तव्ये

बालकांची नोंदणी

उपस्थिती सुनिश्चित करणे

स्थलांतरित बालकांची काळजी

कलम 10 – पालकांची जबाबदारी

पालकांनी बालकाला शाळेत पाठवणे आवश्यक

कलम 11 – पूर्वप्राथमिक शिक्षण

3–6 वयोगटासाठी पूर्वप्राथमिक शिक्षणाची तरतूद

कलम 12 – शाळांची जबाबदारी

खाजगी अनुदानविरहित शाळांनी 25% जागा EWS/वंचित घटकांसाठी राखीव

सरकार शुल्क भरते

कलम 13 – प्रवेशासाठी अडथळ्यांवर बंदी

देणगी (Donation)

प्रवेश परीक्षा

मुलाखत – सर्वांवर बंदी

कलम 14 – प्रवेशासाठी वयोमर्यादा

योग्य वयाच्या बालकास प्रवेश देणे बंधनकारक

कलम 15 – प्रवेश नाकारण्यास बंदी

कोणत्याही परिस्थितीत प्रवेश नाकारता येणार नाही

कलम 16 – नापास करण्यास बंदी

इयत्ता 1 ते 8 पर्यंत नापास करता येणार नाही

कलम 17 – शारीरिक व मानसिक छळास बंदी

मारहाण, अपमान, मानसिक छळ पूर्णतः बंदी

कलम 18 – शाळेची मान्यता

ठराविक निकष पूर्ण केल्याशिवाय शाळा चालवता येणार नाही

कलम 19 – शाळांसाठी मानके

वर्गखोल्या

शिक्षक संख्या

स्वच्छतागृहे

पिण्याचे पाणी

खेळाचे मैदान

कलम 20 – मान्यता मिळवण्याची मुदत

अस्तित्वात असलेल्या शाळांना निकष पूर्ण करण्यासाठी वेळ

कलम 21 – शाळा व्यवस्थापन समिती (SMC)

75% पालक सदस्य

शाळा विकास आराखडा तयार करणे

कलम 22 – शाळा विकास आराखडा

शाळेचा वार्षिक विकास आराखडा

कलम 23 – शिक्षक पात्रता

शिक्षकांसाठी TET अनिवार्य

किमान शैक्षणिक पात्रता

कलम 24 – शिक्षकांची कर्तव्ये

नियमित अध्यापन

अतिरिक्त शुल्क न घेणे

खासगी शिकवणीस बंदी

कलम 25 – शिक्षक विद्यार्थी प्रमाण

ठराविक प्रमाण राखणे आवश्यक

कलम 26 – रिक्त पदे भरावीत

शिक्षक पदे वेळेत भरावीत

कलम 27 – शिक्षकांचा इतर कामासाठी वापर नाही

निवडणूक, जनगणना व आपत्ती वगळता नाही

कलम 28 – खासगी शिकवणीस बंदी

कलम 29 – अभ्यासक्रम व मूल्यमापन

बालक-केंद्रित शिक्षण

ताणमुक्त मूल्यमापन

कलम 30 – अल्पसंख्याक शाळा

काही तरतुदींमधून सूट

कलम 31 – तक्रार निवारण

राष्ट्रीय व राज्य बालहक्क आयोग

कलम 32 – अपीलचा अधिकार

कलम 33–38 – नियम, अधिकार व अंमलबजावणी

३) RTE कायद्याची वैशिष्ट्ये

शिक्षण मूलभूत हक्क

बालक-केंद्रित शिक्षण

सामाजिक न्याय

दर्जेदार व समताधिष्ठित शिक्षण

Riddles

 I have hands but I cannot clap. What am I?

→ A clock

What has a face and two hands but no arms or legs?

→ A clock

I go up and down but never move. What am I?

→ Stairs

What has a neck but no head, two arms but no hands?

→ A shirt

What comes once in a minute, twice in a moment, but never in a thousand years?

→ The letter “M”

What has keys but cannot open any door?

→ A keyboard / piano

I am tall when I am young and short when I am old. What am I?

→ A candle

What has an eye but cannot see?

→ A needle

What has legs but cannot walk?

→ A table

What can travel around the world while staying in one place?

→ A stamp

What has a head and a tail but no body?

→ A coin

What is always in front of you but cannot be seen?

→ The future

What gets wetter the more it dries?

→ A towel

What has many teeth but cannot bite?

→ A comb

What runs but never walks, has a mouth but never talks?

→ A river

What is full of holes but still holds water?

→ A sponge

What begins with T, ends with T, and has T inside it?

→ A teapot

What has one eye but cannot see?

→ A needle

What can you catch but not throw?

→ A cold

What has pages but is not a book?

→ A newspaper

परिपूर्ण संख्या

 परिपूर्ण संख्या  

     दिलेल्या संख्येच्या सर्व

 विभाजकांच्या यादीतील दिलेली

 संख्या वगळून येणाऱ्या विभाजकांची

 बेरीज तीच संख्या येते अशा संख्येला

 परिपूर्ण संख्या म्हणतात 

.उदाहरणार्थ 6 

             

6 चे विभाजक =1,2,3,6   

       

6 च्या विभाजकांची बेरीज

 

1+2+3=6 

म्हणून 6 ही परिपूर्ण संख्या आहे . 

इतर काही परिपूर्ण संख्या =28, 

  496,   8121   इ .

संविधान दिन -प्रश्नमंजुषा

 

संविधान दिन -प्रश्नमंजुषा

1)     संविधानाच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष कोण होते ?

2)   भारतीय घटना समितीचे हंगामी अध्यक्ष कोण होते ?

3)   संविधान सभेची अखेरची बैठक कधी झाली ?

4)   भारतीय जनतेने मसुदा समितीला किती सूचना सादर केल्या ?

5)   संविधान सभेची स्थापना कधी करण्यात आली ?

6)   संविधान समितीच्या अध्यक्षपदी कोणाची  नियुक्ती केली ?

7)    संविधान समितीच्या उपाध्यक्षपदी  कोणाची  नियुक्ती केली ?

8)   मसुदा समितीच्या एकूण किती सभा झाल्या ?

9)   संविधान लिहिण्यासाठी किती कालावधी लागला होता ?

१०) भारतीय संविधानाचे शिल्पकार कोणास म्हटले जाते ?

११) घटना समितीचे पहिले अधिवेशन कोठे पार पडले ?

१२) भारतीय संविधानानुसार स्वातंत्र्यदिनी देशाला संबोधित करण्याचा अधिकार कोणाला देण्यात आला आहे ?

13) भारतीय राज्यघटना लिहिण्यासाठी किती खर्च आला ?

14)भारतीय संविधान कधी अंमलात आले ?

15) कोणता दिवस संविधान दिन म्हणून साजरा केला जातो ?

१६) भारताच्या संविधानाने कोणत्या शासन पद्धतीविषयी तरतूद केली आहे ?

१७)भारताच्या संविधान निर्मितीला कधी सुरुवात झाली ?

१८)संविधान  तयार करण्यासाठी संविधान सभेने किती समित्या तयार केल्या होत्या ?

१९) कोणत्या घटना दुरुस्तीने मतदानासाठी वयाची अट 21 वरून 18 केली ?

२०)भारताची मूळ घटना कोणी हस्तलिखित केली ?

21)मूळ भारतीय राज्यघटनेत किती भाग, कलम. आणि अनुसूची होत्या ?

२२)सध्या भारतीय राज्यघटनेत किती भाग, कलम. आणि अनुसूची आहेत  ?

23)भारतीय राज्यघटना तयार करण्यासाठी भारतीय घटना समितीची एकूण किती अधिवेशने झाली ?

२४) भारतीय राज्यघटनेच्या मूळ प्रती कोणत्या भाषेत लिहिल्या आहेत ?

२५)भारताचे संविधान कोणत्या तारखेला स्वीकारले गेले ?

२६) मुलभूत अधिकाराचे रक्षक कोणाला म्हटले जाते ?

27)संविधानात मुलभूत कर्तव्ये किती आहेत ?

28) केंद्र सरकारने २६ नोव्हेंबर हा दिवस संविधान दिन म्हणून कोणत्या वर्षी घोषित केला?

29) भारतीय संविधान स्वीकारणाऱ्या संविधान सभेत किती निवडून आलेले सदस्य होते?

30) राज्य घटनेच्या कोणत्या कलमानुसार 14 वर्षाखालील मुलांना बालकामगार म्हणून कामावर ठेवता येणार नाही?

३१) राज्यघटनेच्या कोणत्या  कलमानुसार सर्व भारतीय कायद्यासमोर समान आहेत?

३२) मूलभूत हक्काची संकल्पना राज्यघटना तयार करताना  कोणत्या देशाकडून स्वीकारली आहे?

33) कितव्या घटनादुरुस्तीने 2002 नुसार 6 ते 14 वयोगटातील बालकांसाठी शिक्षण हा आता मूलभूत हक्क मानला गेला आहे?

३४) देशाच्या  राज्यकारभारासाठी तयार करण्यात आलेले मुलभूत कायदे ज्या ग्रंथात एकत्रित आहे त्यास काय म्हणतात?

३५) भारताच्या केंद्रीय कायदे मंडळाला काय म्हणतात?

३६) घटनेच्या कोणत्या कलमानुसार जातिभेद व अस्पृश्यता नष्ट करण्यात आली आहे?

३७) राज्यघटनेचा सरनामा कोणी लिहिला आहे?

38 ) जम्मू-काश्मीर बाबत खास तरतूद असणारे कोणते कलम रद्द केले आहे?

39) राज्य घटनेच्या कोणत्या कलमानुसार शिक्षण संस्थेतून धार्मिक शिक्षण देण्यास बंदी घातली आहे?

40) शिक्षण हा विषय घटनेच्या कोणत्या सूची मध्ये येतो?

उत्तरे

1)      डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर  २) डॉ. राजेंद्र प्रसाद 3) 24 जानेवारी 1950 ४) 7555

5) 12 डिसेंबर ६) डॉ. राजेंद्रप्रसाद 7) हरेंद्रकुमार मुखर्जी 8) 44  ९) 2 वर्षे 11 महिने 18 दिवस  १०) डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर ११) दिल्ली 12) पंतप्रधान 13) 65 लाख रुपये

14) 26 जानेवारी 1950   15) 26 नोव्हेंबर  १६) संसदीय १७) 6 डिसेंबर 1946

18) 22  १९) 61 वी घटना दुरुस्ती  20 ) प्रेम बिहारी नारायण रायझादा 21) 22 भाग -395 कलमे -8 अनुसूची  22) 25 भाग -408 कलमे -12 अनुसूची  23)11 (अकरा )

24) हिंदी व इंग्रजी 25)26 नोव्हेंबर 1949 26) सर्वोच्च न्यायालय 27) ११ कर्तव्ये

28) 2015  29) 299  30)  कलम 24 ३१) कलम 14 32 ) अमेरिका  33) 86 वी घटना दुरुस्ती  ३४) संविधान 35 ) संसद 36) कलम 17 37) पं. जवाहरलाल नेहरू 38) कलम 370  39) कलम 28  40) समवर्ती सूची .

 

 

 

वाक्प्रचार -२

 

* सुन्न होणे - बधिर होणे.

* भास होणे - भ्रम होणे.

* नजर खिळणे -  एका जागेवर लक्ष लागणे.

*नखशिखान्त न्याहाळणे - आपादमस्तक नीट पाहणे.

* भंग करणे - मध्येच खंडित करणे.

* कणव निर्माण होणे - दया येणे.

* हायसे वाटणे- जिवाला शांती मिळणे, बरे वाटणे.

* चेहरा खुलणे - मुखावर आनंद दिसणे.

* चोरट्या नजरेने पाहणे - गुपचूप पाहणे.

* प्रेम वाटणे - आपुलकी निर्माण होणे

* मनात घिरट्या घालणे - (एखादा विचार) मनात फिरत राहणे.

* मुक्या शब्दांचा मार देणे -  न बोलता समज देणे.

* उत्साह द्विगुणित करणे - उत्साह वाढवणे.

* भुरळ घालणे - भूल पडणे, मोह होणे.

* दातखिळी बसणे - घाबरून बोलता न येणे.

* मनात घर करणे-  मनात रुतून बसणे.

* घाबरगुंडी उडणे - घाबरून जाणे.

* काळजात धस्स होणे - घाबरल्यामुळे धक्का बसणे.

* छाप पाडणे ठसा उमटवणे,-  प्रभाव पाडणे.

* शिरकाव करणे - आत घुसणे.

* चाहूल घेणे - अंदाज घेणे.

* बोबडी वळणे - घाबरल्यामुळे शब्द न फुटणे.

* चूर होणे - बारीक कण होऊन विखरणे, फुटून जाणे, हरवून जाणे.

* तत्पर असणे - लगेच तयार असणे.

* स्वागत करणे - सन्मानाने बोलावणे.

* पर्वा न करणे - काळजी न करणे, तमा न बाळगणे.

* प्रदर्शन मांडणे - दाखवणे, जाहीर करणे.

*जीभ चाचरणे - खरे बोलताना अडखळणे.

* वारे वाहू लागणे - (विशेष गोष्टींचे) आगमन होणे.

*डोळे मिचकावणे - खोडसाळपणे नजरेने इशारा करणे.

* उणीव असणे - कमतरता असणे.

*पुरते झपाटणे - च्या प्रभावाखाली येणे.

* सलाम करणे- नमस्कार करणे.

* कमवणे- काम करून पैसे मिळवणे.

* हृदयाला स्पर्श करणे -मनाला आकळणे.

* निरोप ठेवणे – सांगावा देणे.

* धावपळ असणे - घाईगडबड असणे.

* निधी गोळा करणे - रक्कम (पैसे) जमा करणे.

* पदरात पाडून घेणे - स्वतःला मिळेल अशी व्यवस्था

* आयुष्यातून उठणे - मरण पावणे.

*  आग्रह असणे – पाठपुरावा करीत राहणे.

* परवडणे – पैसे खर्च करण्याची क्षमता असणे.

* मन हेलावणे – गलबलून जाणे.

* आश्चर्य वाटणे - नवल वाटणे, चकित होणे.

* मदतीला धावून जाणे - तत्परतेने मदत करणे.

* नशीब खोटे असणे - दैव खराब असणे, नशीब फुटके अ

* नशिबात वाढून ठेवणे- वाट्याला येणे.

* तोंडून शब्द न फुटणे - बोलती बंद होणे, बोलता न येणे

* डोळे पुसणे - रडू आवरणे.

*जीव वाचणे - जीव शाबूत राहणे.

* पाणी गालावरून वाहणे - रडणे.

*थक्क होणे - आश्चर्यचकित होणे.

* झुंज देणे – सामना करणे, टक्कर देणे.

* मेहरबानी असणे - वरदहस्त असणे, आधार असणे.

* शब्द पचनी पडणे - मनापासून समजणे, कळणे.

* नकार देणे,- धुडकावून लावणे.

*मोठ्या आवाजात हसणे.- खो हसणे

*हेका धरणे - हट्ट करणे.

* ठेका घेणे -बाजू घेणे (कंत्राट घेणे)

* सहभागी होणे - सामील होणे.

* बाजी मारणे- जिंकणे.

* ताव मारणे -भरपूर जेवणे.

* गालातल्या गालात हसणे – स्मित हास्य करणे

* वाण नसणे- कमतरता नसणे.

* निरीक्षण करणे - सर्व बाजूंनी नीट पाहणे.

* सुगावा लागणे - शोध लागणे

* कार्यरत असणे - कामामध्ये गुंतणे.

* लक्षणे दिसणे - मागमूस लागणे, खुणा सापडणे.

* खूण करणे- इशारा करणे.

* गुंग होणे - मग्न होणे.

* विसर पडणे - भान नसणे, विसरणे.

* भास होणे - भ्रम होणे.

*दबा धरून बसणे - हल्ला करण्यासाठी लपून बसणे.

* झडप घालणे - झेप घेणे.

* पारखे होणे -वंचित राहणे.

* पारध होणे - शिकार होणे.

* गिरकी घेणे - स्वतःभोवती गोल फिरणे.

* उत्कंठा वाढणे - उत्सुकता वाढणे.

* जाण असणे- माहीत असणे.

* अधीर होणे- बेचैन होणे, अस्वस्थ होणे.

* टक लावून पाहणे- एका गोष्टीकडे सतत पाहणे.

* साकार होणे - प्रत्यक्ष दिसणे.

* चुळबूळ करणे-  अस्वस्थपणे हालचाल करणे.

* लक्ष वेधणे - नजर खेचून घेणे.

* मागमूस नसणे - माहीत नसणे, न दिसणे.

* दृष्टिआड होणे - न दिसणे.

* प्रभावित होणे - प्रभाव पडणे, ठसा उमटणे.

* अवलंब करणे - स्वीकारणे.

* त्याग करणे - सोडून देणे.

* जादूची कांडी फिरणे चमत्कार होणे.

* विजेच्या गतीने नाहीसे होणे झटकन दिसेनासे होणे.

* रस नसणे आवड नसणे.

* विल्हेवाट लावणे - नाहीसे करणे.

* पढवणे - शिकवण देणे.

* जमिनीला खिळून राहणे - एका जागी राहणे.

* विळखा घालणे - चोहोबाजूंनी गच्च आवळणे

* भंडावून सोडणे - हैराण करणे.

* रमणे - गुंतणे, गुंग होणे, आनंद वाटणे.

* धास्तावणे - घाबरणे.

* भ्रम असणे -भास होणे.

* आशाळभूत नजरेने पाहणे - केविलवाणे होणे.

* अर्थबोध न होणे - काही न समजणे.

* नजर चुकवणे - पाहायचे टाळणे.

* कुतूहल जागृत होणे - उत्सुकता निर्माण होणे.

* ओढले जाणे - आकर्षित होणे.

* गांगरणे - गोंधळणे, बावरणे.

* तर्क करणे - अंदाज लावणे.

* शहारणे - अंगावर काटा येणे.

* अंमल चढणे - च्या गुंगीत जाणे, अधीन होणे.

*  हृदय धडधडणे - घाबरणे.

*घालमेल होणे - मन अस्वस्थ होणे, हळहळ वाटणे.

* ठाम निश्चय करणे-  पक्का निर्धार करणे.

* आशाळभूत नजरेने पाहणे - केविलवाणे होणे.

* अर्थबोध न होणे - काही न समजणे.

* नजर चुकवणे - पाहायचे टाळणे.

* कुतूहल जागृत होणे - उत्सुकता निर्माण होणे.

* ओढले जाणे - आकर्षित होणे.

* गांगरणे - गोंधळणे, बावरणे.

* तर्क करणे - अंदाज लावणे.

* शहारणे - अंगावर काटा येणे

* हृदय धडधडणे - घाबरणे.

* घालमेल होणे - मन अस्वस्थ होणे, हळहळ वाटणे.

* ठाम निश्चय करणे - पक्का निर्धार करणे

खो-खो मैदान

                  खो=खो  मैदान 
 

       मैदानाची  लांबी-- 23 मीटर          मैदानाची रुंदी = 14 मीटर 

               मुक्त क्षेत्र - खांबापासून = 1.5 मीटर 

              पहिली  पाटी - खांबापासून = 2.15 मीटर 

            इतर पाट्यामधील अंतर = 1.90  मीटर 

            बैठक                          = 30 x 30 सेमी 

            मुक्त क्षेत्र  (2) =  3 मी  + पहिली पाटी (2)- 4.30 मी.+ एकूण पाट्या  (7) =13.30 मी.+

             बैठक चौरस (8)=2.40 मी. = एकूण लांबी= 23 मीटर