.
१) कायद्याची ओळख
कायद्याचे नाव: बालकांचा मोफत व सक्तीचा शिक्षणाचा हक्क कायदा, 2009
अंमलबजावणी: 1 एप्रिल 2010
संविधानिक आधार: अनुच्छेद 21(A)
वयोगट: 6 ते 14 वर्षे
उद्देश: प्रत्येक बालकाला मोफत, सक्तीचे व दर्जेदार प्राथमिक शिक्षण मिळावे
२) महत्त्वाची कलमे (Sections) – सविस्तर माहिती
कलम 1 – कायद्याचे नाव व विस्तार
संपूर्ण भारतास लागू (जम्मू–काश्मीर वगळून; आता लागू)
कलम 2 – संज्ञा (Definitions)
यामध्ये पुढील संज्ञांची व्याख्या दिली आहे:
बालक
पालक
शाळा
स्थानिक प्राधिकरण
दुर्बल घटक (EWS)
वंचित गट
कलम 3 – मोफत व सक्तीच्या शिक्षणाचा हक्क
6–14 वयोगटातील प्रत्येक बालकाला मोफत शिक्षणाचा कायदेशीर हक्क
फी, पुस्तके, गणवेश, परीक्षा शुल्क घेता येणार नाही
कलम 4 – अपूर्ण शिक्षण पूर्ण करण्याचा हक्क
जे बालक शाळेबाह्य आहेत त्यांना वयोगटानुसार वर्गात प्रवेश
विशेष प्रशिक्षणाची तरतूद
कलम 5 – इतर शाळेत बदलीचा हक्क
एका शाळेतून दुसऱ्या शाळेत जाण्याचा अधिकार
कलम 6 – शाळांची स्थापना
प्रत्येक वस्तीच्या जवळ शाळा स्थापन करणे राज्य सरकारचे कर्तव्य
कलम 7 – आर्थिक जबाबदारी
केंद्र व राज्य सरकार संयुक्तपणे खर्च करतात
कलम 8 – राज्य सरकारची कर्तव्ये
मोफत शिक्षणाची सोय
शिक्षक भरती
पायाभूत सुविधा
अभ्यासक्रम व गुणवत्ता
कलम 9 – स्थानिक प्राधिकरणाची कर्तव्ये
बालकांची नोंदणी
उपस्थिती सुनिश्चित करणे
स्थलांतरित बालकांची काळजी
कलम 10 – पालकांची जबाबदारी
पालकांनी बालकाला शाळेत पाठवणे आवश्यक
कलम 11 – पूर्वप्राथमिक शिक्षण
3–6 वयोगटासाठी पूर्वप्राथमिक शिक्षणाची तरतूद
कलम 12 – शाळांची जबाबदारी
खाजगी अनुदानविरहित शाळांनी 25% जागा EWS/वंचित घटकांसाठी राखीव
सरकार शुल्क भरते
कलम 13 – प्रवेशासाठी अडथळ्यांवर बंदी
देणगी (Donation)
प्रवेश परीक्षा
मुलाखत – सर्वांवर बंदी
कलम 14 – प्रवेशासाठी वयोमर्यादा
योग्य वयाच्या बालकास प्रवेश देणे बंधनकारक
कलम 15 – प्रवेश नाकारण्यास बंदी
कोणत्याही परिस्थितीत प्रवेश नाकारता येणार नाही
कलम 16 – नापास करण्यास बंदी
इयत्ता 1 ते 8 पर्यंत नापास करता येणार नाही
कलम 17 – शारीरिक व मानसिक छळास बंदी
मारहाण, अपमान, मानसिक छळ पूर्णतः बंदी
कलम 18 – शाळेची मान्यता
ठराविक निकष पूर्ण केल्याशिवाय शाळा चालवता येणार नाही
कलम 19 – शाळांसाठी मानके
वर्गखोल्या
शिक्षक संख्या
स्वच्छतागृहे
पिण्याचे पाणी
खेळाचे मैदान
कलम 20 – मान्यता मिळवण्याची मुदत
अस्तित्वात असलेल्या शाळांना निकष पूर्ण करण्यासाठी वेळ
कलम 21 – शाळा व्यवस्थापन समिती (SMC)
75% पालक सदस्य
शाळा विकास आराखडा तयार करणे
कलम 22 – शाळा विकास आराखडा
शाळेचा वार्षिक विकास आराखडा
कलम 23 – शिक्षक पात्रता
शिक्षकांसाठी TET अनिवार्य
किमान शैक्षणिक पात्रता
कलम 24 – शिक्षकांची कर्तव्ये
नियमित अध्यापन
अतिरिक्त शुल्क न घेणे
खासगी शिकवणीस बंदी
कलम 25 – शिक्षक विद्यार्थी प्रमाण
ठराविक प्रमाण राखणे आवश्यक
कलम 26 – रिक्त पदे भरावीत
शिक्षक पदे वेळेत भरावीत
कलम 27 – शिक्षकांचा इतर कामासाठी वापर नाही
निवडणूक, जनगणना व आपत्ती वगळता नाही
कलम 28 – खासगी शिकवणीस बंदी
कलम 29 – अभ्यासक्रम व मूल्यमापन
बालक-केंद्रित शिक्षण
ताणमुक्त मूल्यमापन
कलम 30 – अल्पसंख्याक शाळा
काही तरतुदींमधून सूट
कलम 31 – तक्रार निवारण
राष्ट्रीय व राज्य बालहक्क आयोग
कलम 32 – अपीलचा अधिकार
कलम 33–38 – नियम, अधिकार व अंमलबजावणी
३) RTE कायद्याची वैशिष्ट्ये
शिक्षण मूलभूत हक्क
बालक-केंद्रित शिक्षण
सामाजिक न्याय
दर्जेदार व समताधिष्ठित शिक्षण